Tìm hiểu về Zone System

Một là, thuật ngữ Zone System đã được hai bác Ansel Adams và Fred Archer nghiên cứu, tổng hợp và giới thiệu cho cả thế giới sử dụng từ cuối những năm 1930. Ở thủa ban đầu chắc là do bác Ansel Adams và bác kia hay chụp LF quá mà nếu không có một giải pháp gì cơ bản để đảm bảo các bức ảnh (đen trắng lúc bấy giờ) lúc nào cũng chuẩn sáng thì thật là khó khăn trong việc sáng tác. Cơ bản là lúc đó các bác hay chụp ở điều kiện ánh sáng khó như là chụp ngược sáng, chụp ở điều kiện chênh sáng nhiều hay là chụp tuyết… ảnh hay có ánh sáng không được như ý muốn nên các bác mới phải tìm ra cách để có thể làm chủ tình huống trong mọi lúc. Thế là Zone system đã ra đời và được sử dụng cho tới tận ngày nay khi mà người ta đã còn chụp cả ảnh màu hay là ảnh kỹ thuật số đi chăng nữa…

Bây giờ mới lại nhớ lại cái lần đầu tiên được cầm vào một chiếc máy ảnh số công nghệ cao được gọi là Point & Shot, không hiểu sao chụp ảnh cho mọi người ở ngoài bờ biển mà loay hoay chụp mấy kiểu chả kiểu nào giống kiểu nào. Cái thì mọi người sáng trưng lên, bầu trời và mặt biển cũng sáng, cái bầu trời và mặt biển đẹp tí thì mặt mũi bà con tối như hũ nút :D Lúc đó kết luận là cái máy này chính ra rất ngu :))) Nhưng bây giờ có lẽ mọi người đã hiểu tại sao. Thậm chí bây giờ còn sử dụng các loại đo sáng vùng (Average metering), đo sáng trung tâm (Center weight metering) hay là đo sáng điểm (Spot metering) thành thạo nữa chứ… Vậy:

SỬ DỤNG ZONE SYSTEM ĐỂ LÀM GÌ?

1. Để lựa chọn chính xác tốc độ chụp trong mọi trường hợp (với giả thiết khẩu độ đã được xác định trước để quyết định độ sâu trường ảnh _ DOF);
2. Để làm chủ được ánh sáng sẽ thể hiện trên ảnh;
3. Để quyết định khi nào sẽ dụng filter ND;
4. Để quyết định độ bù trừ sáng cho mỗi tấm hình khi chụp kiểu exposure bracketed hoặc HDR;
5. Để sử dụng flash một cách chính xác.

NHỮNG KHÁI NIỆM CƠ BẢN CỦA ZONE SYSTEM

1. Màu xám trung tính

Khái niệm cơ bản của Zone system là màu xám trung tính (nguyên gốc gọi là Middle Grey), trong thang màu từ đen tới trắng tinh khiết thì màu xám trung tính này nằm ở chính giữa (chính ra khi chưa bàn về màu sắc, phải gọi là sắc độ mới chuẩn, nhưng thôi cứ gọi là màu cho tiện). Cái thẻ xám (grey card) trong nhiếp ảnh hay sử dụng hay là nắp của hộp nhựa đựng phim Kodak chính là cái màu xám trung tính này. Màu xám trung tính này phản xạ 18% ánh sáng nguồn.

Bộ phận đo sáng trong máy ảnh được thiết kế để đưa cho người chụp các thông số (hoặc tự đặt các thông số) để đưa sắc độ ở vùng đo sáng về đúng vùng có sắc độ trung tính này. Ví dụ bạn đo sáng vào vùng có sắc độ thấp (đen, tối) thì khi chụp đúng thông số do đo sáng cung cấp, vùng đó sẽ được bù sáng để có sắc độ trung tính. Ngược lại với vùng có sắc độ cao, nó sẽ được bộ phận đo sáng kéo về trung tính như hình minh họa sau:

Tức là chỉ khi bạn đo sáng vào đúng vùng có sắc độ trung tính (và không can thiệp gì) thì vùng đó mới giữ được đúng sắc độ trên ảnh.

Nếu bạn có một chiết Iphone 4 và phần mềm Light meter bạn cũng có thể kiểm tra được điều này một cách dễ dàng (phần cứng của Iphone 3 chưa hỗ trợ việc hiển thị khi đo sáng được như Iphone 4).

Mở rộng khái niệm với màu sắc, mỗi tông màu nào đó cũng sẽ phản xạ một tỷ lệ ánh sáng nguồn nào đó, trong đó cũng có những tông màu phản xạ 18% ánh sáng và ta tạm gọi là màu trung bình. Bộ phận đo sáng của máy ảnh cũng sẽ đọc các thông số đối với các tông màu sáng và tối để đưa chúng về màu trung bình giống như đối với thang đen trắng vậy.

Đương nhiên trong máy ảnh cũng có các phần mềm để bạn có thể bù trừ ánh sáng cho vùng đo sáng khiến cho chúng vẫn đúng với sắc độ hoặc tông màu nguyên gốc (như dãy số -2…-1…0…+1…+2 trong phần đo sáng hoặc tự bạn cũng có thể bù trừ thêm bớt một vài khẩu độ cho mình). Tuy nhiên để làm được điều này rõ ràng ta cần tiếp tục nắm được một số khái niệm cơ bản sau đây.

ZONE SYSTEM CƠ BẢN

Công cụ cơ bản của Zone system là một cái thước với dải sắc độ biến đổi từ đen tới trắng tinh khiết. Trên thước đó lại được chia thành các khoảng nhỏ gọi là “zone”, thường là 10 zone (1 số trường hợp chia thành 9 hay 11 zone). Zone system được biểu diễn như hình dưới đây:

Ở phía trên là dải sắc độ và ở phía dưới là các zone được phân chia tương ứng. Mỗi zone liền kề nhau sẽ chênh nhau trung bình 1 stop ánh sáng (nôm na là chênh nhau một khẩu trên máy ảnh). Sắc độ xám trung tính nằm ở zone thứ 5, viết là Zone V (số thể hiện zone được quy ước sử dụng chữ số La Mã).

Tuy có 10 zones trong Zone system tuy nhiên ở thước phía dưới có thể thấy chỉ thể hiện từ zone III tới zone VII, đây chính là dải sắc độ mà một máy ảnh số có thể thể hiện được. Tức là các vùng rơi vào zone I, zone II sẽ trở thành đen tuyệt đối, mất chi tiết (thiếu sáng) và nếu là zone VIII tới zone X sẽ trở thành trắng tuyệt đối (cháy, thừa sáng).

Với zone system vừa nghiên cứu, bây giờ ta sẽ tiếp tục tìm hiểu về đo sáng. Ở đây cần nhấn mạnh là việc đo sáng này được thực hiện với thiết bị đo sáng trong một máy ảnh đời mới, đa phần là đo ánh sáng phản xạ từ chủ thể.

– Như đã nêu ở trên, bộ phận đo sáng này sẽ đưa ra thông số sao cho vùng được đo sáng sẽ chuyển về sắc độ xám trung tính (tức là zone V) trên ảnh, bất kể là đối tượng hay vùng chụp đó đang ở zone nào. Như vậy để chụp đúng sáng, máy ảnh sẽ phải đo sáng vào đúng vào khu vực nào đang ở zone V và thước đo sáng của máy ảnh được chỉnh về số 0. Cũng trong trường hợp này nếu giảm tốc độ chụp lên 1 stop (hay mở thêm một khẩu) ảnh sẽ thừa sáng 1 stop và ngược lại, đóng 1 khẩu (hay tăng tốc độ chụp 1 stop) ảnh sẽ thiếu sáng 1 stop.

– Cách khác, nếu không đo vào zone V bạn hoàn toàn có thể đo vào các zone khác và bù trừ sáng trên máy. Ví dụ nếu đo vào zone VII bộ phận đo sáng sẽ đưa ra các thông số để vùng này bị tối đi 2 stops (về zone V), để đúng sáng bạn chỉ cần điều chỉnh khẩu, tốc độ sao cho vạch đo sáng nằm ở vị trí …+2 là được. Đây cũng chính là mẹo mà mọi người hay khuyên nhau khi chụp ngược sáng: đo sáng vào bầu trời và sau đó bù thêm 2 stops (mở khẩu hoặc giảm tốc độ), bầu trời trong trường hợp này là vùng sáng nhất sẽ rơi vào zone VII (zone cao nhất đối với máy ảnh số nên không bị cháy) còn các vật thể khác sẽ tự rơi vào vùng tương ứng.

ZONE SYSTEM VÀ ẢNH MÀU

Khởi nguồn của lý thuyết về Zone system thuộc về các nhà nhiếp ảnh chuyên nghiệp với những… “tấm phim âm bản to bằng mặt ghế đẩu” :D tuy nhiên rất dễ nhận thấy rằng ở trong đại chúng đa phần mọi người thích ảnh màu và thậm chí không thể nhận thấy vẻ đẹp gì đó ở trong một bức ảnh đen trắng. Điều đó đúng với số đông và nguyên lý của Zone system cũng đúng với cả màu sắc. Đơn giản là bởi mỗi tông màu nào đó cũng phản xạ lại một tỷ lệ phần trăm ánh sáng nhất định, trong đó có cả tỷ lệ 18% như là ở sắc xám trung tính vậy.

Vậy là nếu như ta đo sáng bằng máy ảnh vào các tông màu nằm ở zone V (trong hình trên) thì tông màu đó (và cả bức ảnh) sẽ đúng sáng. Tương tự như đối với thang đen trắng đối với các tông màu nằm ở các zone khác.

Zone V ở đây bao gồm các màu như: xanh cỏ, xanh lá, đỏ của hoa, xanh da trời (đậm), xám trung tính…;

Zone VI bao gồm các màu sáng (nhạt) hơn) zone V: vàng, hồng, xanh da trời (nhạt)… Tất cả các tông màu thông dụng với zone tương ứng nằm trong hình minh họa ở trên.

Dưới đây sẽ là một số ảnh ví dụ được lấy từ account flickr của một số tác giả. Những ví dụ này không giới thiệu việc đo sáng như thế nào khi chụp ảnh mà sẽ chủ yếu để làm quen về những zone tương ứng với màu sắc ở trong ảnh và nâng cao hơn nữa là việc lựa chọn để thể hiện được nhiều chi tiết nhất của các vùng trên ảnh khi khung cảnh có biên độ sáng lớn (chụp ngược sáng hoặc chênh sáng nhiều).

Ta cũng sẽ cùng thống nhất một nguyên tắc rất cơ bản khi chụp ảnh là: “cố gắng đảm bảo chi tiết cho vùng sáng nhất”.

(ảnh của Samy Lamouti dzpixel: http://www.flickr.com/photos/dzpixel/4495177846/in/photostream/)

Hình ở trên thể hiện các màu nằm từ zone V tới zone VII. Màu vàng thường nằm ở zone VI, nó phản xạ ánh sáng nhiều hơn so với màu trung tính +1 stop. Màu cam nhạt cũng tương tự như vậy, ở trong khoảng +1 stop hoặc +1/2 stop.

Màu cam đậm và màu đỏ chính là màu trung bình và là zone V trừ khi chúng quá sáng hoặc quá tối. Ở trong hình, màu cam đậm ở zone V nhưng màu đỏ do quá đậm nên nó nằm ở zone IV. Sàn nhà có màu rất sáng, nó ở zone VII.

(Ảnh của Claudio Alejandro Mufarrege)

Trong bức ảnh trên, phần phía trên của bầu trời, khu vực màu xanh đậm có màu trung bình và nằm ở zone V. Nửa dưới sáng hơn và là zone VI. Ở trên cao nhất, sát với rìa ảnh bầu trời tối hơn khoảng -1 stop và rơi vào zone IV.

Ở khu vực cây cỏ, như đã nêu ở phần trên, bình thường chúng luôn có màu sắc trung bình (trừ khi quá sáng hoặc quá tối). Cụ thể trong hình, thảm cỏ nằm ở zone V còn bụi cây ở bên phải tối hơn khoảng -1 stop, chúng nằm ở zone IV.

Vùng sáng nhất trong ảnh là các đám mây vẫn giữ được chi tiết, chúng rơi vào zone VII. Lớp mặt đường tối hơn một chút so với trung bình (khoảng -1,5 stop) được coi như nẳm ở zone IV (hay là giữa zone III và zone IV).

Bạn hãy tự nhận xét cho những hình dưới đây nhé:

(Ảnh của skoov: http://www.flickr.com/photos/skoov/4335583038/in/photostream/)

(Ảnh của Ben Fredericson)

(Ảnh của Jon Hurd)

ZONE SYSTEM VỚI CHỤP ẢNH CHÂN DUNG

Thường những người hay chụp ảnh phong cảnh sẽ rất quen thuộc với việc xác định zone cho các đối tượng trong tự nhiên như cây cỏ, bầu trời, nước biển… còn những người hay chụp ảnh chân dung lại rất nhạy bén với tông màu của tóc và da người.

Một tấm ảnh chân dung tốt bình thường sẽ có mắt nhân vật thật rõ nét và những vùng da được thể hiện đúng màu sắc, chi tiết. Không như tóc có rất nhiều màu khác nhau từ đen tới bạch kim thì da người nói chung chỉ biến đổi từ zone IV tới zone VI.

Với chụp chân dung, ngoài việc lựa chọn trang phục còn phải hết sức cẩn thận trong việc lựa chọn thông số chụp sao cho thể hiện được chi tiết của làn da người. Điều này có lẽ nhiếp ảnh gia Loafer của chúng ta hiểu rất rõ :D :D :D

(Ảnh của creativesam)

Tổng quan tấm hình của cậu bé ở trên là rất sáng, tuy nhiên không phần nào bị cháy cả. Da của cậu ở mức +1,5 stop sáng hơn so với trung bình tức là rơi vào khoảng giữa zone VI và zone VII. Chính vì là ảnh số nên việc thể hiện màu da trong khoảng này cũng đã gần cận với mức cao nhất còn thể hiện được chi tết. Áo của cậu bé cũng tương tự như vậy, sáng màu nhưng chi tiết cũng được thể hiện nguyên vẹn.

Duy nhất trong hình là vùng tối ở miệng cậu bé đã mất hết chi tiết, tuy nhiên điều này có vẻ như không những không ảnh hưởng mà còn làm bức ảnh dễ xem hơn. Đây cũng chính là nguyên lý chung được nhắc lại nhiều lần rằng việc hy sinh vùng tối trong bức ảnh đa phần sẽ tốt hơn là việc phải bỏ đi vùng sáng.

(Ảnh của Mr. Theklan)

Hình tiếp theo có thể được coi là một bức hình chân dung hoàn hảo về ánh sáng bởi toàn bộ các chi tiết ở các vùng tối, sáng đều được thể hiện rất tốt. Tiêu điểm là da của cô gái ở khoảng giữa zone V và zone VI (hơn mức trung bình khoảng +1/2 stop). Vùng sáng ở răng và mắt không bị cháy, vùng tối ở tóc và trang sức vẫn chi tiết đầy đủ.

(Ảnh của Fabio Gismondi: http://www.flickr.com/photos/fabiogis50/435251155/in/photostream/)

Ở hình tiếp theo với người đàn ông da đỏ, thoạt nhìn có thể thấy có điều kiện tương tự như với hình cô gái ở trên. Da của ông ta ở mức zone V, tức là trung bình. Tuy nhiên trong hình vùng tối ở tóc và lông mũ bị mất chi tiết. Có thể hiểu là do tác giả đã cố gắng để đảm bảo chi tiết cho vùng sáng (mặc dù khá nhỏ) nằm ở các hạt họa tiết trên đai mũ của người đàn ông.

(Ảnh của Rajiv Ashrafi)

Hình chụp người đàn bà nghèo lớn tuổi trên, da của bà ở vùng dưới cằm nằm ở giữa zone III và zone IV (zone III ở vùng tối ở tóc của bà). Trong bức ảnh này, khá nhiều chi tiết bị mất đặc biệt là ở vùng tối. Vùng sáng về cơ bản được giữ chi tiết ngoại trừ một phần rất nhỏ trên áo ở vai trái của bà bị cháy. Tuy nhiên đây cũng chỉ là một phần rất nhỏ, không đáng kể và có thể chấp nhận được.

ZONE SYSTEM VỚI CHỤP ẢNH CHÊNH SÁNG LỚN

Trong nhiếp ảnh thường những bức hình chụp ở điều kiện ánh sáng đặc biệt như ngược sáng hoặc chênh sáng lớn dễ tạo ra sự thu hút đối với mọi người. Thực sự đây là thử thách lớn đối với kể cả thiết bị lẫn người chụp. Đặc điểm chung trong trường hợp này là độ sáng ở phần tối nhất và sáng nhất có độ chênh rất lớn, trên ảnh để đảm bảo chi tiết cho toàn bộ những vùng này (một cách tự nhiên) là điều không thể.

Khi gặp trường hợp này, có hai giải pháp để lựa chọn:

– Một là, sử dụng kỹ thuật hoặc thiết bị để giảm bớt độ chênh sáng hoặc lấy chi tiết cho từng vùng rồi ghép lại. Cách thứ nhất là dùng kính lọc GND (Graduated Neutral Density filter) là loại kính lọc nửa sáng, nửa tối. Dùng nửa tối để che bớt khung cảnh có độ sáng cao và ngược lại. Khi đó độ chênh sáng sẽ giảm đi tùy vào mức độ của kính lọc. Tuy nhiên, trường hợp này ảnh sẽ không tự nhiên và không tạo ra được những hiệu ứng đặc sắc. Cách thứ hai là chụp liên tục với thời gian phơi sáng khác nhau, mỗi tấm hình như vậy sẽ lấy chi tiết ở một số vùng nhất định, sau đó dùng phần mềm để ghép toàn bộ những vùng nét này lại. Ta sẽ được một tấm hình nét toàn bộ với hiệu ứng công nghệ rất rõ nét.

– Giải pháp thứ hai: rất tự nhiên và đòi hỏi ý đồ của người chụp, đó là chính bạn phải lựa chọn để trên ảnh của mình giữ lại được những phần nào đáng giá nhất.

Trong trường hợp này, chân lý đơn giản lại là: lấy chi tiết cho vùng sáng tới tối đa. Trừ trường hợp bạn có ý đồ gì đó thật khác.

(Ảnh của Evan Leeson)

Khung cảnh với cầu tàu và làn sương mờ ở trên rõ ràng rất là trữ tình, bức ảnh rất mềm mại bởi nó giữ được chi tiết cho làn sương khói bao phủ. Để đạt được điều đó thì một số chi tiết vùng tối ở cầu tầu đã được hy sinh. Nhưng rõ ràng là việc hy sinh những chi tiết ở vùng tối đó cũng không làm ảnh hưởng lắm tới nội dung bức ảnh.

Để chụp ảnh này, chỉ cần giữ cho vùng sáng nhất của làn sương mờ vào zone VII (đo thẳng vào vùng đó, xong tăng lên 2 stops hoặc là đo thẳng vào vùng đó với thang đo sáng của máy ở …+2) rồi chụp. Như vậy, chi tiết tại những vùng tối hơn sẽ tự rơi vào các zone tương ứng. Thông thường đối với những tấm hình kiểu này, một số điểm trong vùng tối mất chi tiết lại tăng hiệu quả cho bức ảnh.

(Ảnh của Gwenael Piaser)

Hình tiếp theo cũng có mục tiêu tương tự như hình trên. Điểm khác biệt ở đây là tác giả thực sự chủ động biến chủ thể là những con người di chuyển trong khung cảnh thành những cái bóng hoàn toàn (mất chi tiết) nổi trên khung cảnh ở phía bên ngoài. Đo sáng tương tự như đối với ảnh ở trên với vùng đo sáng là khu vực sáng nhất của bầu trời và đặt vào zone VII.

Bức hình chụp hoa rất đẹp ở dưới là một trong những thử nghiệm toát mồ hôi hột đối với thiết bị bởi tác giả đưa trọn vẹn mặt trời vào khuôn hình. Trong trường hợp này, sẽ chẳng có cách nào để bạn có thể giữ được toàn bộ các chi tiết trong ảnh, kể cả chỉ muốn giữ chi tiết cho mặt trời thì cũng không được bởi ánh sáng ở trung tâm mặt trời vượt quá khả năng chịu đựng của thiết bị. Trong trường hợp cố gắng thực hiện theo nguyên tắc “bảo vệ” vùng sáng, ta sẽ được một bức ảnh với một chấm sáng trên nền đen tuyền :))

Tác giả đã thực hiện bức ảnh một cách khá khéo léo, để cho cháy sáng vùng mặt trời và tập trung giữ lại màu xanh của bầu trời cùng với màu đỏ của những bông hoa, phần mầu xanh của cỏ ở dưới thì chỉ vớt vát được một chút ít.

Đối với bức ảnh này, để an toàn, đa phần mọi người sẽ chọn giải pháp không đưa mặt trời vào trong khuôn hình. Tuy nhiên điều này sẽ làm kém phần độc đáo của bức ảnh. Trong những trường hợp như thế này, có lẽ cứ mạnh dạn cho vùng sáng nhất cháy đi một chút mới là lựa chọn tốt.

KẾT LUẬN

Lý thuyết về Zone System tới đây có lẽ phần nào làm cho các bạn hào hứng thêm một chút trong việc chụp ảnh. Chẳng đao to búa lớn gì thì ai cũng hiểu việc hiểu về zone system sẽ giúp ta đo sáng một cách chuẩn xác hơn và có ý đồ một cách chủ động hơn nữa khi chụp ảnh. Đương nhiên, đo sáng như thế nào, sử dụng các kiểu đo sáng điểm, đo sáng vùng hay đo sáng trung tâm của máy ảnh thế nào lại là một câu chuyện dài khác mà bạn có thể tìm thấy rất chi tiết trên mạng.

Nếu bạn có một chiếc đo sáng rời nữa bạn lại cần phải tìm hiểu thêm thế nào là đo ánh sáng tới và đo ánh sáng phản xạ. Tuy nhiên thì bất cứ trường hợp nào, zone system cũng cho ta quyền chủ động để xử lý gần với ý mình nhất.

Ý cuối cùng về Zone System, xin cá với các bạn rằng nếu bạn hiểu và ghi nhớ lý thuyết này nhìn vào bức ảnh bạn sẽ đọc được nhiều điều hơn nữa, thậm chí bạn có thể đọc được khả năng của một chiếc ống kính mà bạn mình vừa mới mua tới đâu như kiểu nhiếp ảnh gia chuyên nghiệp mà chúng ta đã nhắc tới ở đầu bài chẳng hạn ;)

Nguồn: analogphotovn
Prev Huế mùa lụt
Next Hướng dẫn cân bằng trắng khi chụp ảnh

Comments are closed.